Turyści kulturowi - wprowadzenie do kolekcji

Karolina Buczkowska-Gołąbek

 

TURYŚCI KULTUROWI

– wprowadzenie do kolekcji tematycznej czasopisma naukowego „Turystyka Kulturowa”

 

1. Turyści kulturowi w definicji – oczywistości i dylematy

     Kim są turyści kulturowi, jak precyzyjnie można ich zdefiniować i scharakteryzować? Pytanie zdawałoby się proste, od lat dostarcza badaczom wielu trudności, a prezentowane przez nich teorie nierzadko bardzo różnią się od siebie, utrudniając wypracowanie wspólnego stanowiska. Wynika to m.in. z faktu, że – jak zauważył jeden z ważniejszych badaczy zjawiska Rami Isaak [2008] – samo pojęcie turystyka kulturowa „stało się terminem ogólnym dla bardzo wielu inicjatyw, w obrębie różnych aspektów i atrakcji kulturowych ponieważ nie da się jednoznacznie określić jego ram oraz (i przede wszystkim) postaci turysty kulturowego, ze względu na brak wyraźnych parametrów, które pozwalałyby to uczynić”. Niemniej jednak takie próby, wraz z różnymi badaniami, od lat nieustannie są prowadzone.

Kuratorka niniejszej kolekcji poświęciła temu zagadnieniu obszerne badania empiryczne i przegląd literatury światowej i na ich podstawie zauważyła, że definicje określające turystów kulturowych można wyróżnić w obrębie trzech grup [Buczkowska 2014]. Do pierwszej można zaliczyć te definicje, w których nie ma odniesienia do żadnych motywacji kulturowych, które kierowałyby turystą – postać turysty kulturowego jest w nich określana po prostu jako „każdy, kto odwiedza atrakcję kulturową” (definiowali go tak m.in. John Myerscough i Laurie McDougall). Są to jednak definicje zasadniczo najstarsze, głównie sprzed ponad dwudziestu lat. Druga grupa definicji zawiera takie, w rozumieniu których turystą kulturowym może być zarówno osoba kierowana motywacjami kulturowymi, jak i taka, która ich nie przejawia (definicje Lee Mei Foo i Allison Rossetto, Aurkene Alzua, Josepha T. O’Leary, Alastair M. Morrison, Richarda C. Prentice, ATLAS, Kevina Meethana). I wreszcie do trzeciej grupy definicji turysty kulturowego zaliczają się te, w których silna motywacja kulturowa turysty odgrywa już znaczącą (kluczową) rolę i te definicje zdecydowanie ostatnio przeważają, albowiem lata badań pokazały, że „nie byłoby słuszne kategoryzowanie wielu z osób, które odwiedzają atrakcje kulturowe jako turystów kulturowych. W rzeczywistości bowiem okazałoby się, że większość turystów w tych miejscach jest turystami »z peryferii kultury« lub całkowicie niekulturowymi” [Hughes 2003]. W chwili obecnej za turystów kulturowych zgodnie uważa się więc osoby motywowane kulturowo, często podróżujące, chcące aktywnie i wielozmysłowo poznawać, doświadczać i wchodzić w relacje z kulturą innych miejsc. Nierzadko mówi się w tym kontekście także o tak ważnych aspektach jak rozwój osobisty turystów i ich styl życia [Buczkowska 2014].

Profile statystycznych turystów kulturowych, dostępne w literaturze, odnoszą się zazwyczaj do danych takich jak: wiek, płeć, profesja, wykształcenie, zarobki i inne dane demograficzne. Mimo dużego zróżnicowania tych osób, wiele z tych danych powtarza się, wskazując tym samym na pewne tendencje. Istotne cechy wspólne turystów kulturowych są następujące: częściej są nimi kobiety niż mężczyźni, ludzie w różnym wieku (jednak z dominacją młodzieży 20-30-letniej i osób po 40. roku życia), studiujący lub z wyższym wykształceniem, o dobrej lub bardzo dobrej sytuacji materialnej oraz mający doświadczenie podróżnicze i wiedzę kulturoznawczą [Buczkowska 2014]. Do danych tych nie można się jednak na długo przywiązywać, albowiem tak, jak ewoluuje turystyka kulturowa, tak zmieniają się jej uczestnicy.

Jak podaje Howard Hughes [2003], w przypadku turystów kulturowych szczególne znaczenie mają aspekty wynikające bezpośrednio z ich cech, postaw i zainteresowań oraz takie uwarunkowania, jak: zarobki, czas wolny turystów, ich wiek, dostęp do kultury, znaczenie turystyki kulturowej w ich życiu, podejście do nowości oraz tożsamość. Buczkowska [2014] z kolei ustaliła, że aby lepiej zaprezentować cechy i elementy składające wzorzec turysty kulturowego (które przekładają się bezpośrednio na taką, a nie inną definicję tej postaci) wziąć należy pod uwagę różne aspekty w obrębie trzech grup zagadnień: „Cechy charakteru, zainteresowania, postawy oraz doświadczenia turysty kulturowego”, „Sposób organizacji i realizacji podróży przez turystę kulturowego” oraz „Stosunek turysty kulturowego do odwiedzanego środowiska (ludzi i miejsc)”. W związku z tak szeroką gamą istotnych aspektów, niezbędnych przy charakteryzowaniu turystów kulturowych, nie dziwi fakt mnogości typologii funkcjonujących w literaturze. Stąd też idealny, wzorcowy turysta kulturowy (tym mianem określić można turystów wymienianych zazwyczaj na pierwszym miejscu poszczególnych typologii – obejmują one zazwyczaj od dwóch do pięciu typów) nazywany jest: turystą kulturowym szczególnym/konkretnym/sensu stricto (specific cultural tourist lub genuine cultural tourist w materiałach Irish Tourism Board, u Lohmanna i innych niemieckich badaczy), samodzielnym odbiorcą kultury [turystą] (u Kołodziejczyk), turystą motywowanym kulturowo (culturally motivated tourist u Marion Bywater, Wolfganga Nahrsheda i Melanie K. Smith), turystą silnie motywowanym przez kulturę (tourist greatly motivated by culture u Teda Silberberga), kluczowym turystą kulturowym (core cultural tourist w materiałach stanu Pensylwania – USA), turystą kulturowym ukierunkowanym na kulturę (the purposeful cultural tourist u Boba McKerchera i Hilary du Cros), turystą kulturowym ukierunkowanym na kulturę/sztukę (culture/art-core tourist u Howarda Hughesa), turystą kulturowym ukierunkowanym na kulturę i turystą kulturowym świadomym (culturally focused tourist i conscious tourist u Rami Isaaka), a także zaawansowanym turystą kulturowym (u Karoliny Buczkowskiej) [Buczkowska 2014]. Mimo, że określenia te nie są zamknięte do jednego, wspólnie stosowanego pojęcia, łatwo zauważyć ogromną zbieżność ich znaczeń.

Turyści kulturowi klasyfikowani są również ze względu na formę turystyki kulturowej, którą podejmują, w wyniku czego wyróżniamy kilkadziesiąt ich typów. Wśród nich obecni są więc turyści kulinarni, filmowi, muzealni, militarni, eventowi, religijni, miejscy kulturowi, tanatoturyści, enoturyści, archituryści, archeoturyści itd.

Jakkolwiek byśmy jednak nie nazwali, zdefiniowali czy nakreślili obrazu turysty kulturowego, jest to postać niezwykle ciekawa i warta naukowych dociekań.

 

2. Rozpoznanie problematyki w badaniach naukowych

       Chociaż turystyce kulturowej poświęcono do tej pory tysiące już tekstów naukowych – tak artykułów, jak i książek, niewielka zaledwie ich część poświęcona jest całkowicie turystom kulturowym. Turyści często są wspominani w publikacjach na temat turystyki kulturowej, ale rzadko traktowani są przez badaczy na tyle szczegółowo, by decydowali się poświęcać im osobną lub jedyną uwagę. Dodatkowo, trudno przy tym zaliczać do publikacji o turystach kulturowych teksty, które w tytule mają dopisek: „na podstawie opinii turystów o…” – dotyczą one bowiem opiniowanej rzeczy, a autorów opinii zazwyczaj marginalnie lub są obecne jakby na drugim planie – w przygotowaniu niniejszego opracowania, takie teksty nie były brane pod uwagę.

Ubogość tekstów i badań stricte na temat turystów kulturowych wpływa na to, że w przeglądach literatury dotyczących tekstów na temat turystów kulturowych najczęściej cytowani są od lat ci sami badacze, lub tacy, którzy swe teorie konstruują bardziej na literaturowych dociekaniach niż na własnych badaniach. Przy tym klasyka gatunku oraz spojrzenie młodych naukowców na analizowane zagadnienie nie zawsze idą w parze.

Spektrum zagadnień podejmowanych w obszarze tematyki turystów kulturowych obejmuje głównie badania historyczne, antropologiczne, etnograficzne, socjologiczne, literaturoznawcze, kulturoznawcze, a także ekonomiczne.

 

Światowa refleksja naukowa nad turystami kulturowymi w badaniach naukowych

       Jeżeli chodzi o monografie z turystą kulturowym w tytule to w literaturze anglojęzycznej możemy wskazać zaledwie jedną publikację. To dysertacja doktorska (niewydana zresztą w formie książki) Rami Issaka z 2008 roku, zatytułowana: Understanding the Behaviour of Cultural Tourists. Towards a Classification of Dutch Cultural Tourists [Isaak 2008]. Zawiera wyniki badań przeprowadzonych wśród holenderskich turystów. Jest to monografia bardzo wartościowa, lecz nie doczekała się kontynuacji, albowiem badacz już od lat nie zajmuje się tym tematem. Kompleksową analizę dotyczącą profilu, zachowań i doświadczeń turystycznych turystów kulturowych znaleźć można także w języku niemieckim – mowa o monografii Yvonne Pröbstle z 2014 roku pt. Kulturtouristen. Eine Typologie, wyd. Springer [Pröbstle 2014], przygotowanej na podstawie badań przeprowadzonych w Niemczech. Dwie publikacje pojawiły się też w Polsce (o nich będzie mowa dalej) i być może także wydano podobne monografie w innych językach, ale nieobecne są w cytowaniach, co może znaczyć, że znane są zapewne tylko w krajach ich wydania.

            Wśród wydań poświęconych turystom reprezentującym wybrane formy turystyki kulturowej w języku angielskim powstała zasadniczo tylko jedna zwarta publikacja – to Foodies & Food Tourism z 2014 roku, autorstwa międzynarodowego zespołu w składzie Donald Getz, Ritchard Robinson, Tommy Anderson i Sanja Vujicic, dedykowana turystom kulinarnym.

       Sporządzenie listy tekstów w języku angielskim, poświęconych stricte turystom kulturowym (w ogólnym rozumieniu pojęcia, bez odnoszenia się do pojedynczych form turystyki kulturowej) jest niełatwym zadaniem, albowiem tych tekstów z jednej strony nie ma aż tak dużo, a z drugiej wiele z nich ukrytych jest w tytułach pod określeniami, takimi jak: segmentacja rynku czy specyfika turystyki kulturowej. Dla przykładu, w obszernym zestawieniu ok. 750 tekstów poświęconych kluczowym tekstom na temat turystyki kulturowej, autorstwa naukowców związanych z międzynarodowym stowarzyszenie ATLAS (Association for Tourism and Leisure Education and Research) [http://www.atlas-euro.org/home.aspx], a przygotowanym w 2019 r. przez Grega Richardsa [2019], zaledwie jeden procent stanowiły artykuły, w których turysta kulturowy wystąpił w tytule. Z kolei przeszukanie m.in. obszernej bazy tekstów wydawcy licznych czasopism naukowych, tj. Taylor & Francis Online [https://www.tandfonline.com/] pozwoliło na wskazanie zaledwie dwudziestu tekstów. W celu rzeczywistego określenia liczby takich publikacji przestudiowania wymagałyby abstrakty większości artykułów o turystyce kulturowej. Cennym źródłem informacji jest tekst autorów: Gangua Chen i Songshan (Sam) Huang [2018] pt. Understanding Chinese cultural tourists: typology and profile, w którym znalazły się efekty obszernego przeglądu literatury przedmiotu. Wynika z niego, że w z latach 1990-2016 w ponad dwudziestu publikacjach: książkach i artykułach o turystyce kulturowej autorzy pokusili się o wprowadzenie segmentacji, typologii czy profilowania turystów kulturowych na podstawie różnych badań czy teorii. Mimo, że ich teksty nie były ukierunkowane tylko na turystów kulturowych, traktowane są za wiodące z tej tematyki. Wśród nich są znani, cytowani nieustannie badacze zagadnienia: Gregory J. Ashworth i John Tunbridge [1990], Ted Silberberg [1995], Greg Richards [1996], Robert A. Stebbins [1996], Howard Hughes [2003] i Bob McKercher [2002]. Podobnego zestawienia dokonali w 2015 roku Hilary du Cros i Bob McKercher [2015], prezentując w nim – oprócz swoich i wspomnianych już powyżej badaczy – także typologie mniej znane. Do grupy uznanych prekursorów badaczy zagadnienia zalicza się też Marion Bywater [1983], Wolfganga Narhstedta [1997] oraz Melanie K. Smith [2009]. Niektórzy z tych badaczy dziś już nie zajmują się turystami kulturowymi, a inni z kolei, nieustannie swe badania kontynuują, poddając modyfikacjom swoje wcześniejsze teorie. Przykładem Bob McKercher i jego najnowsza publikacja [2020] pt. Cultural tourism market: a perspective paper.

       Istotnym dla badaczy tekstem jest artykuł G. Richardsa na temat metod badań turystów kulturowych, wzbogacony opisem doświadczeń Stowarzyszenia ATLAS w tym zakresie. W latach 1991-1993 ATLAS przeprowadziło pierwsze kompleksowe badania wśród 6300 turystów zwiedzających obiekty kulturowe w dziewięciu krajach, a ich głównym założeniem była odpowiedź na pytanie: Kim są turyści kulturowi? [Richards 2010]. Badania te były następnie rozwijane w kolejnych latach i są kontynuowane do dzisiaj. Co kilka lat Stowarzyszenie wydaje publikację zawierającą zbiorcze wyniki badań prowadzonych w różnych krajach na świecie. Co ważne, w pierwszym projekcie badawczym ATLAS, każdy turysta, który odwiedził muzeum, galerię sztuki lub obszar dziedzictwa, był klasyfikowany jako turysta kulturowy – niezależnie od motywacji – lecz już w raporcie wydanym w 1996 r. uznano rozróżnienie pomiędzy „szczególnymi turystami kulturowymi” (tymi skupionymi na kulturze w podróży) a „innymi osobami odwiedzającymi miejsca kulturowe” [Hughes 2003].

       W 2013 roku wydana została obszerna publikacja pt. The Routledge Handbook of Cultural Tourism (zredagowana przez Melanie K. Smith i Grega Richardsa [2013]), w której jedna z siedmiu części dotyczyła turysty i jego doświadczeń – zatytułowano ją: The tourist and visitor experiences. Oprócz niej, w publikacji można znaleźć jeszcze kilka innych ciekawych tekstów o turystach. Publikacja jest ważna i ciekawa albowiem ta seria wydawnictwa Routledge powstaje głównie w oparciu o teksty humanistów i traktuje zagadnienie w ujęciu holistycznym.

       Podobnych, pojedynczych artykułów, poświęconych turystom kulturowym, czy licznych odniesień w monografiach na temat turystyki kulturowej, a odnoszących się różnych aspektów z zakresu doświadczeń, zainteresowań, postaw, motywacji turystów kulturowych można doszukać się w różnych publikacjach na świecie. Nadal jednak trudno znaleźć nich wyniki badań bardziej kompleksowych czy ujmujących powyższe tematy w nieco szerszych kontekstach (aczkolwiek powody ku temu wskazano powyżej).

 

Krajowa refleksja naukowa nad turystami kulturowymi w badaniach naukowych (w języku polskim i angielskim)

     Zwiastunem rozważań na temat turystów kulturowych w Polsce jest bez wątpienia książka Anny Kołodziejczyk z 1979 roku, wydana przez Instytut Turystyki w Warszawie, zatytułowana Rola elementów kultury w turystyce. W publikacji tej badaczka zawarła ważny rozdział na temat czynników określających turystę oraz typologię odbiorców wartości kulturowych. Jeden z typów: odbiorca samodzielny to zdecydowanie turysta kulturowy, mimo, że wówczas tak jeszcze nienazwany.    

Pierwsze wyraźne wskazania na postać turysty kulturowego – z użyciem takiego właśnie określenia – pojawiły się w polskiej literaturze wraz z pojawieniem się pierwszych ogólnych, a następnie bardziej kompleksowych publikacji na jej temat. W czterech pionierskich książkach z tego zakresu z roku 2008 o turystach kulturowych wspomniano o nich w następujący sposób: w monografii Armina Mikos v. Rohrscheidt „Turystyka kulturowa. Fenomen, potencjał, perspektywy” [2008 – a zwłaszcza w drugim wydaniu z 2010 r.] znalazł się podrozdział pt. Współczesny turysta kulturowy – profil; w książce pod redakcją Andrzeja Kowalczyka Turystyka kulturowa. Spojrzenie geograficzne [2008] zawarto rozdział autorstwa Mikołaja Madurowicza pt. Kto jest turystą w przestrzeni miasta? Poszukiwania badawcze. Następnie w publikacji Tadeusza Jędrysiaka Turystyka kulturowa [2008] znaleźć możemy podrozdział pt. Turyści zainteresowani turystyką kulturową, a z kolei Karolina Buczkowska w książce Turystyka kulturowa. Przewodnik metodyczny [2008] oddała turystom kulturowym cały rozdział zatytułowany Uczestnicy turystyki kulturowej.

W roku 2009 z kolei powstała zbiorcza publikacja współautorstwa polskich badaczy turystyki kulturowej, zatytułowana Współczesne formy turystyki kulturowej, pod redakcją Karoliny Buczkowskiej i Armina Mikos v. Rohrscheidt [2009]. W każdym z artykułów dedykowanych innej formie, ich autorzy, zawarli oprócz definicji i charakterystyki formy także profil jej odbiorców.

     W kolejnej dekadzie polscy naukowcy niezbyt licznie podejmowali badania na temat turystów kulturowych sensu stricte, w bardziej ogólnym czy kompleksowym ujęciu, jednakże zauważalne było zainteresowaniem tą postacią w odniesieniu do wybranych zagadnień, typów czy haseł. Odzwierciedlenie tego można znaleźć w pojedynczych artykułach do polskich czasopism naukowych (m.in. do „Folia Turistica”, „Turyzm”, Geography and Tourism”) i zeszytów naukowych (m.in. Uniwersytetu Szczecińskiego i Wyższej Szkoły Języków Obcych i Turystyki w Warszawie), jak i liczniejszych do „Turystyki Kulturowej” (te omówione są szczegółowo w dalszej części tekstu), a także do licznych monografii.  Warto zwrócić uwagę na teksty w monografiach będących pokłosiem dwóch cykli konferencji. Pierwszy to konferencje organizowane od 2004 do 2018 roku, regularnie co dwa lata, przez Zakład Kulturowych Podstaw Turystyki w strukturach poznańskiej AWF, pod hasłem: „Turystyka w humanistycznej perspektywie”. O turystach kulturowych na łamach ponad dwudziestu artykułów można przeczytać w książkach zredagowanych przez Marka Kazimierczaka: W kręgu humanistycznej refleksji nad turystyką kulturową [2008], Współczesne podróże kulturowe [2010], Jakość życia w kulturowych przestrzeniach podróżowania [2012], Etyczny wymiar podróży kulturowych [2014], Inspiracje sportem w turystyce kulturowej [2016]. Drugi pakiet publikacji wyszedł jako efekt konferencji łódzkich z cyklu „Kultura i Turystyka”, które zainicjowano w 2006 r. Turyści kulturowi mają więc swoje miejsce w wybranych tekstach monografii: Kultura i Turystyka: razem czy oddzielnie? [red. Stasiak 2006], Kultura i Turystyka: razem, ale jak? [red. Stasiak 2008], Kultura i Turystyka: wspólnie zyskać [red. Stasiak 2009], Kultura i Turystyka: wspólna droga [red. Włodarczyk B., Krakowiak B., Latosińska J. 2011], Kultura i Turystyka: wspólne korzenie [red. Włodarczyk B., Krakowiak B 2012], Kultura i Turystyka: miejsca spotkań [red. Krakowiak B., Stasiak A., Włodarczyk B. 2013], Kultura i Turystyka: w kręgu wydarzeń [red. Krakowiak B., Stasiak A. 2014], Kultura i Turystyka: wokół wspólnego stołu [red. Krakowiak B., Stasiak A. 2015], Kultura i Turystyka: sacrum i profanum [red. Mokras-Grabowska J., Latosińska J. 2016].

     Publikacjami w pełni zadedykowanym turystom kulturowym w tytule są zaledwie (albo aż!) dwie monografie polskich badaczek. Pierwsza to dzieło ekonomistki Agaty Niemczyk, wydana pod koniec 2012 r., zatytułowana: Zróżnicowanie zachowań konsumentów na rynku turystyki kulturowej zawierająca wyniki badań ilościowych przeprowadzonych wśród turystów w Krakowie. Celem publikacji było przedstawienie procesu postępowania konsumentów oraz determinant na rynku turystyki kulturowej [Niemczyk 2012]. Druga, autorstwa kuratorki niniejszej kolekcji, to Portret współczesnego turysty kulturowego z 2014 roku [Buczkowska 2014], zawierająca pełną dotychczasową wiedzę na temat wzorców, profili, typów i charakterystyki turystów kulturowych, oparta o obszerne badania własne oraz przegląd literatury światowej. W publikacji znalazły się treści m.in. takie jak: turysta kulturowy w definicji i dyskursie naukowym, stan obecny badań nad turystami kulturowymi w Polsce, antropologia a badania turystyki jako przejawu mobilności człowieka, turyści kulturowi dawniej – rys historyczny, statystyczny uczestnik turystyki kulturowej, wzorzec kulturowy turysty kulturowego i turysty pseudokulturowego, klasyfikacje turystów kulturowych w literaturze, typy specjalistyczne i grupy specjalne turystów kulturowych, młody polski turysta kulturowy – obraz społeczny ( na podstawie badań łączonych: jakościowo-ilościowych).

     Uwagę turystom kulturowym poświęcił też Armin Mikos von Rohrscheidt w publikacji Szlak Piastowski w przebudowie. Struktura, zarządzanie, oferta kulturowo-turystyczna [2013].

W rozdziale zatytułowanym Turyści na Szlaku Piastowskim. Profile, zachowania, opinie badacz zawarł całościowy obraz dzisiejszych odbiorców oferty szlaku oraz ich opinii na jego temat. Poszczególne podrozdziały prezentują profile i preferencje różnych grup osób odwiedzających badane obiekty oraz wyniki i ewaluację badań dotyczącą motywacji, pobytu i aktywności turystycznej, oceny Szlaku, wydatków, organizacji pobytu i źródeł informacji.

     Oprócz powyższych monografii wspomnieć należy także publikacje czterech badaczek (w tym trzech antropolożek): Anny Dudy – publikacja: Turysta wobec porzuconego dziedzictwa Czarnobylskiej Strefy Wykluczenia [2020], Magdaleny Banaszkiewicz (Dialog międzykulturowy w turystyce. Przypadek polsko-rosyjski [2012]) i Anny Horolets (Rosja w tekście i w doświadczeniu. Analiza współczesnych polskich relacji z podróży [2013]), a także Matyldy Awedyk, podejmującej problematykę egzotycznych wyjazdów kulturowych polskich turystów (Pozaeuropejska turystyka poznawcza mieszkańców Polski w aspekcie przemian ustrojowych [2009]). W każdej z nich – mimo że tak nienazwany – turysta kulturowy jest głównym bohaterem.

     Publikacją zupełnie inną od powyżej wspomnianych jest książka Obcy w Poznaniu [Mikos v. Rohrscheidt (red.) 2011], poświęcona turystom miejskim, zawierająca analizy składu, zainteresowań, preferencji i zachowań tytułowych „obcych” w przestrzeni miejskiej Poznania, tych pochodzących zarówno z Polski, jak i z Niemiec, Francji, Włoch, krajów rosyjskojęzycznych, Hiszpanii i krajów anglojęzycznych, wreszcie grup pochodzenia żydowskiego. W charakterystyce turystów uwzględniono profile, typowe zachowania turystyczne, zainteresowania i preferencje wszystkich głównych typów grup, a zatem m. in. turystów biznesowych, uczestników grup objazdowych, grupy szkolne, grupy realizujące programy wypraw tematycznych lub studyjnych. Poszczególne opracowania zawierają także każdorazowo propozycje tras zwiedzania miasta dla tych grup oraz praktyczne informacje i wskazówki dla przewodników oprowadzających je.

     Osobnego zainteresowania badaczy doczekali się też turyści wybranych form turystyki kulturowej, na temat których powstały odrębne monografie. Mowa tu m.in. o turystach kulinarnych – piszą o nich Magdalena Woźniczko, Tadeusz Jędrysiak i Dominik Orłowski w Turystyce kulinarnej [2015] oraz Karolina Buczkowska-Gołąbek, Piotr Dominik i Piotr Kociszewski w Kulinariach jako wizytówce regionów turystycznych [2018]. Najwięcej uwagi polscy badacze poświęcili do tej pory jednak turystom religijnym i pielgrzymom – przykładem monografia Pawła Różyckiego (Turystyka a pielgrzymowanie [2016]) oraz trzy zeszyty naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego pod redakcją Zdzisława Kroplewskiego i Aleksandra Panasiuka [2010; 2011a; 2011b]). W kolejnych monografiach znaleźć możemy rozdziały czy podrozdziały – mniej czy bardziej obszerne – o tanatoturystach (Sławoj Tanaś, Przestrzeń turystyczna cmentarzy [2008]), turystach militarnych (Tadeusz Jędrysiak i Armin Mikos v. Rohrscheidt, Militarna turystyka kulturowa [2011]), turystach muzealnych (Izabela Wyszowska i Tadeusz Jędrysiak, Turystyka muzealna [2017] czy turystach dysonansu kulturowego (Magdalena Banaszkiewicz, Turystyka w miejscach kłopotliwego dziedzictwa [2018]).

     Literaturę przedmiotu wzbogaca też tekst pochodzący z Gnieźnieńskiego Forum Ekspertów Turystyki Kulturowej [Banaszkiewicz 2012], będący zapisem dyskusji sześciorga polskich naukowców na temat samoświadomości turysty kulturowego, zawierający kilka ważnych spostrzeżeń na ten temat.

 

3. Opis kolekcji tematycznej

Na dzień 1 lutego 2021 r. kolekcja tematyczna „Turystyki Kulturowej” składa się z 46 artykułów. Zostały one do niej wyselekcjonowane na podstawie wiodących zagadnień określonych w ich tytule, słowach kluczowych, abstrakcie i treści tekstu głównego. Kryterium doboru do kolekcji było odniesienie artykułu do pojęcia z tytułu kolekcji: turysta kulturowy, przy jednoczesnym szerokim spojrzeniu na ujęcie zagadnienia albowiem artykułów, w których turysta kulturowy jest zdecydowanie stawiany na pierwszym miejscu uwagi badacza (a inne aspekty są pobocznymi), jest zaledwie kilka. Zazwyczaj niestety postawa turystów i ich opinie służą omówieniu innego aspektu.

Teksty włączone do kolekcji pochodzą z całego dotychczasowego okresu ukazywania się czasopisma (lata 2008-2020), są więc oryginalnie rozproszone w bardzo licznych numerach. Pierwsze dwa teksty z tematyki kolekcji pojawiły się w „Turystyce Kulturowej” w drugim roku funkcjonowania czasopisma, tj. w 2010 roku (dwa były także w 2016 i 2019 roku), w 2011 roku pojawił się jeden (i podobnie było w 2015 roku), w 2012 roku opublikowano trzy teksty. W roku 2014 pojawiły się cztery teksty, a w minionym 2020 – pięć tekstów. Wzrost publikacji zauważalny był w latach: 2013 – sześć tekstów, 2018 – siedem tekstów i w 2017 roku – aż 13 tekstów (w tym sześć w wydaniu tematycznym: Vol. 5/2017 – poświęconym w całości tematowi: turyści kulturowi; redaktorem wydania tematycznego były: Karolina Buczkowska-Gołąbek i Agnieszka Lisowska).

Dwa artykuły opublikowane zostały w języku angielskim.

Tematy, które poruszano w tych 46 tekstach, były bardzo różnorodne, jednakże udało się je uszeregować w pewne grupy tematyczne. Prezentacja tematyki zawarta została w tabeli nr 1. Jak wynika z analizy treści i tytułów artykułów, połowa tekstów napisana została na temat różnych typów turystów, wyróżnionych ze względu na podejmowane formy turystyki kulturowej. Dominowały wśród nich teksty o pielgrzymach i turystach religijnych oraz grupy: turyści-rekonstruktorzy, ożywionej historii i militarni. Ponadto badacze poświęcili uwagę turystom: eventowym, literackim, artystom, miejskim, backpackersom, muzealnym, naukowcom oraz kulinarnym, biro- i enoturystom.

Druga obszerna grupa artykułów (prawie połowa tekstów) prezentowała wyniki badań w odniesieniu do obecności turystów kulturowych w wybranych miejscach, tak w Polsce, jak i za granicą: w miastach i regionach, a nawet w parku narodowym i klasztorach.

Co piąty tekst odnosił się do przedstawicieli wybranej grupy turystów, wyróżnionych ze względu na wiek: tu dominowały teksty o seniorach i był też jeden o dzieciach szkolnych; na narodowość: „bohaterami” tekstów byli Ukraińcy, Żydzi, Polonia chicagowska oraz Chińczycy; a także pojawił się tekst o turystach z niepełnosprawnościami.

Podobnie, w jednej piątej tekstów uwaga badaczy zwrócona została na relacje międzyludzkie na płaszczyznach: turysta versus turysta, turysta versus ludność lokalna oraz na wpływ turystów na przestrzeń kulturową i autentyczność doznań w owej przestrzeni.

Dwie kolejne ważne grupy tematów – o podobnej liczbie tekstów – dotyczyły: preferencji, motywacji, zainteresowań i wartości osobowych turystów (jedna grupa) oraz aktywności, partycypacji, doświadczeń, postaw, doznań i zachowań turystów kulturowych (druga grupa).

Następnie, udało się wyróżnić grupy kilku tekstów w następujących zakresach tematycznych: Turysta kulturowy w literaturze lub filmie, Turyści kulturowi w dawnych czasach (historia turystyki kulturowej), Filozofia życia i podróży, Kultura współczesna – fotografia, promocja wizerunku, technologia.

Jedynie dwa teksty z całej kolekcji poświęcone są tzw. „Ja” turysty kulturowego, a więc odnoszą się do postrzeganie siebie przez jego samego i do jego samoświadomości.

Tabela 1. Tematyka artykułów poświęconych turystom kulturowym w czasopiśmie naukowym „Turystyka Kulturowa” w latach 2008-2020

 

Kategorie zagadnień

 

Tytuł artykułu oraz nazwiska autora/autorów

 

Typy turystów, wyróżnione ze względu na podejmowane formy turystyki kulturowej oraz ich profile, w tym:

- pielgrzym, turysta religijny

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Współczesny pielgrzym na szlaku do Santiago de Compostela

Kazimiera Orzechowska-Kowalska

Turystyka religijna osób starszych w Polsce - próba analizy jakościowej

Stella Grotowska

Santiago de Compostela jako ważna destynacja turystyki pielgrzymkowej - obraz pielgrzymowania w narracjach blogów podróżniczych

Agnieszka Lisowska, Agnieszka Wieszczaczewska

Masowość a turystyka kulturowa – doświadczenia uczestników Światowych Dni Młodzieży w Krakowie

Weronika Pokojska, Agnieszka Pudełko

Filozofia (i) Camino de Santiago w narracjach Marka Kamińskiego o pielgrzymce

Paweł Plichta

„Urlop w klasztorze”, czyli oferta religijno-rekreacyjna obiektów klasztornych w Polsce i profil gości

Małgorzata Durydiwka

 

- turysta-rekonstruktor, ożywionej historii, militarny

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(Re)animatorzy dawnej historii a podróże w czasie wolnym. Profil polskich uczestników ruchu „historical reenactment” i ich potencjał dla rozwijania turystyki kulturowej

Armin Mikos v. Rohrscheidt

Uczestnictwo reanimatorów dawnej historii w imprezach turystyki kulturowej na przykładzie inscenizacji Bitwy pod Grunwaldem

Małgorzata Pstrocka-Rak, Magdalena Nowacińska

Formy popularyzacji fortecznego dziedzictwa kulturowego. Studium przypadku imprezy Weekend Forteczny w Poznaniu - sylwetka uczestnika

Przemysław Maćkowiak et al.          

Struktura wartości osobistych i motywy zainteresowań osób biorących udział w rekonstrukcjach historycznych

Marcin Szulc

„Oblężenie Malborka”, jako event militarnej turystyki kulturowej. Analiza profilu turystów biorących udział w wydarzeniu

Izabela Rekuć

 

- eventowy

Formy popularyzacji fortecznego dziedzictwa kulturowego. Studium przypadku imprezy Weekend Forteczny w Poznaniu - sylwetka uczestnika

Przemysław Maćkowiak et al.

Uczestnictwo reanimatorów dawnej historii w imprezach turystyki kulturowej na przykładzie inscenizacji Bitwy pod Grunwaldem

Małgorzata Pstrocka-Rak, Magdalena Nowacińska

„Oblężenie Malborka”, jako event militarnej turystyki kulturowej. Analiza profilu turystów biorących udział w wydarzeniu

Izabela Rekuć

 

- turysta literacki

- artysta (graficiarz)

- turysta miejski

- backpacker

- turysta muzealny

- naukowiec

- kulinarny oraz biro- i enoturysta

 

Turyści czy spacerowicze? Próba charakterystyki uczestników spacerów literackich

Agnieszka Pudełko

Reporter, nomada, turysta kulturowy. Refleksje na marginesie prozy podróżniczej Tomka Michniewicza

Joanna Szydłowska

Podróże malarzy graffiti – nietypowa forma turystyki kulturowej

Michał Urbański

Miejski turysta – przyglądając się pustce

Barbara Głyda

Backpacking w perspektywie odległych miejsc i kultur poznawanego świata oraz siebie

Agata Wiza

Konsumenci w turystyce muzealnej

Izabela Ściborska-Kowalczyk

Antropologia turystyki naukowej i kongresowej – typy turystów i gospodarzy

Wojciech J. Cynarski

Polscy biro- i enoturyści – wstępna charakterystyka komparatystyczna

Przemysław Charzyński, Zbigniew Podgórski

Autentyczność kulinariów i doznań kulinarnych motywacją do aktywności współczesnego turysty

Piotr Dominik

 

Miejsce oraz przestrzeń (Polska oraz zagranica):

- Kraków 

Masowość a turystyka kulturowa – doświadczenia uczestników Światowych Dni Młodzieży w Krakowie

Weronika Pokojska, Agnieszka Pudełko

Turyści vs. mieszkańcy. Wpływ nadmiernej frekwencji turystów na proces gentryfikacji miast historycznych na przykładzie Krakowa

Zygmunt Kruczek

Uwarunkowania aktywności turystycznej seniorów przyjeżdżających do Innsbrucka, Krakowa i Szczecina

Zbigniew Głąbiński

Krakowski Kazimierz w kontekście turystyki sentymentalnej Żydów

Kamila Ziółkowska-Weiss

 

- Santiago de Compostela

 

Współczesny pielgrzym na szlaku do Santiago de Compostela

Kazimiera Orzechowska-Kowalska

Filozofia (i) Camino de Santiago w narracjach Marka Kamińskiego o pielgrzymce

Paweł Plichta

Santiago de Compostela jako ważna destynacja turystyki pielgrzymkowej - obraz pielgrzymowania w narracjach blogów podróżniczych

Agnieszka Lisowska, Agnieszka Wieszczaczewska

- pozostałe: Maroko, Turcja, Sanok, Praga, Stambuł, Poznań (Brama Poznania), Góry Stołowe, Barcelona, Innsbruck, Szczecin, ZEA, klasztory, wschodnia Azja

W poszukiwaniu autentyczności kulturowej w relacjach ludności marokańskiej z turystami

Joanna Skowrońska Potencjał kulturowy Turcji a preferencje turystyczne Polaków i dostępność kulturowej oferty turystycznej

Justyna Zakrzewska

Turystyka kulturowa czy wypoczynkowa? Analiza różnych form aktywności turystycznej osób odwiedzających Sanok

Artur Bajerska

Turystyka w dawnych czasach. Siedemnastowieczne pobyty szlachty polskiej w Pradze

Robert T. Tomczak

Polka w osiemnastowiecznym Stambule. Rzecz o Reginie Pilsztynowej i jej postrzeganiu Imperium Osmańskiego

Katarzyna Zielińska

Doświadczenia zwiedzających kulturową atrakcję turystyczną. Studium przypadku: Brama Poznania ICHOT.

Stefan Bosiacki, Bernadeta Hołderna-Mielcarek

Co turysta kulturowy robi w parku narodowym? Motywy i preferencje turystów kulturowych w Parku Narodowym Gór Stołowych

Mateusz Rogowski, Artur Żyto

Literackie obrazy Barcelony a doświadczenia turystów

Aleksandra Korpysz

Postawy Polaków wobec norm społecznych w Zjednoczonych Emiratach Arabskich i ich wpływ na turystykę

Przemysław Trykowski

„Urlop w klasztorze”, czyli oferta religijno-rekreacyjna obiektów klasztornych w Polsce i profil gości

Małgorzata Durydiwka

Kultura Wschodu we wspomnieniach polskiej turystki. Ewa Dzieduszycka „Indie i Himalaje”

Aleksandra Kijak-Sawska

 

Grupy turystów wyróżnione ze względu na determinanty demograficzne:

- wiek: seniorzy oraz dzieci szkolne

 

Aktywność turystyczna osób starszych w kontekście jakości życia

Turystyka religijna osób starszych w Polsce - próba analizy jakościowej

Stella Grotowska

Uwarunkowania aktywności turystycznej seniorów przyjeżdżających do Innsbrucka, Krakowa i Szczecina

Zbigniew Głąbiński

Turystyka kulturowa dzieci szkolnych

Marta Kamel

 

- narodowość: Ukraińcy, Żydzi, Polonia chicagowska, Chińczycy

 

Determinants of Arrivals of Ukrainian Tourists to Poland

Iryna Manczak

Krakowski Kazimierz w kontekście turystyki sentymentalnej Żydów

Kamila Ziółkowska-Weiss

Czynniki kulturowe warunkujące aktywność i kierunki turystyczne chicagowskiej Polonii

Kamila Ziółkowska-Weiss

Zachowania i preferencje chińskich turystów w Polsce

Tomasz J. Bieliński, Valeriia Dabizha

- specjalne potrzeby: osoby z niepełnosprawnościami 

Zastosowanie beaconów w komunikacji z niepełnosprawnym turystą kulturowym (na przykładzie muzeów miejskich)

Iryna Manczak, Katarzyna Sanak-Kosmowska, Maria Baja

 

Relacje międzyludzkie (turysta a turysta, turysta a ludność lokalna) oraz wpływ turystów na przestrzeń kulturową; autentyczność doznań:

 

W poszukiwaniu autentyczności kulturowej w relacjach ludności marokańskiej z turystami

Joanna Skowrońska

Antropologia turystyki naukowej i kongresowej – typy turystów i gospodarzy

Wojciech J. Cynarski

Postawy Polaków wobec norm społecznych w Zjednoczonych Emiratach Arabskich i ich wpływ na turystykę

Przemysław Trykowski

Backpacking w perspektywie odległych miejsc i kultur poznawanego świata oraz siebie

Agata Wiza

Polka w osiemnastowiecznym Stambule. Rzecz o Reginie Pilsztynowej i jej postrzeganiu Imperium Osmańskiego

Katarzyna Zielińska

Kultura Wschodu we wspomnieniach polskiej turystki. Ewa Dzieduszycka „Indie i Himalaje”

Aleksandra Kijak-Sawska

Turyści vs. mieszkańcy. Wpływ nadmiernej frekwencji turystów na proces gentryfikacji miast historycznych na przykładzie Krakowa

Zygmunt Kruczek

Partycypacja turystów i mieszkańców miejscowości turystycznych w procesie ochrony zabytków architektury

Rafał G. Nowicki

Autentyczność kulinariów i doznań kulinarnych motywacją do aktywności współczesnego turysty

Piotr Dominik

 

Preferencje, motywacje, zainteresowania, wartości osobowe turystów:

 

Potencjał kulturowy Turcji a preferencje turystyczne Polaków i dostępność kulturowej oferty turystycznej

Justyna Zakrzewska

Struktura wartości osobistych i motywy zainteresowań osób biorących udział w rekonstrukcjach historycznych

Marcin Szulc

Determinants of Arrivals of Ukrainian Tourists to Poland

Iryna Manczak

Autentyczność kulinariów i doznań kulinarnych motywacją do aktywności współczesnego turysty

Piotr Dominik

Co turysta kulturowy robi w parku narodowym? Motywy i preferencje turystów kulturowych w Parku Narodowym Gór Stołowych

Mateusz Rogowski, Artur Żyto

Zachowania i preferencje chińskich turystów w Polsce

Tomasz J. Bieliński, Valeriia Dabizha

Czynniki kulturowe warunkujące aktywność i kierunki turystyczne chicagowskiej Polonii

Kamila Ziółkowska-Weiss

 

Aktywność, partycypacja, doświadczenie, postawa, doznania i zachowania turystów kulturowych:

 

Turystyka kulturowa czy wypoczynkowa? Analiza różnych form aktywności turystycznej osób odwiedzających Sanok

Artur Bajerska

Aktywność turystyczna osób starszych w kontekście jakości życia

Stella Grotowska

Doświadczenia zwiedzających kulturową atrakcję turystyczną. Studium przypadku: Brama Poznania ICHOT.

Stefan Bosiacki, Bernadeta Hołderna-Mielcarek

Partycypacja turystów i mieszkańców miejscowości turystycznych w procesie ochrony zabytków architektury

Rafał G. Nowicki

Literackie obrazy Barcelony a doświadczenia turystów

Aleksandra Korpysz

Postawy Polaków wobec norm społecznych w Zjednoczonych Emiratach Arabskich i ich wpływ na turystykę

Przemysław Trykowski

Zachowania i preferencje chińskich turystów w Polsce

Tomasz J. Bieliński, Valeriia Dabizha

 

Turysta kulturowy w literaturze lub filmie:

 

Santiago de Compostela jako ważna destynacja turystyki pielgrzymkowej - obraz pielgrzymowania w narracjach blogów podróżniczych

Agnieszka Lisowska, Agnieszka Wieszczaczewska

Filozofia (i) Camino de Santiago w narracjach Marka Kamińskiego o pielgrzymce

Paweł Plichta

Reporter, nomada, turysta kulturowy. Refleksje na marginesie prozy podróżniczej Tomka Michniewicza

Joanna Szydłowska

Nietzscheańska topografia podróży

Dariusz P. Klimczak

Literackie obrazy Barcelony a doświadczenia turystów

Aleksandra Korpysz

Wędrówki w filmie i z filmem. O ekranowych spacerach Woody’ego Allena i włóczęgach Wima Wendersa

Ewelina Konieczna

 

Turyści kulturowi w dawnych czasach (historia turystyki kulturowej):

 

Turystyka w dawnych czasach. Siedemnastowieczne pobyty szlachty polskiej w Pradze

Robert T. Tomczak

Polka w osiemnastowiecznym Stambule. Rzecz o Reginie Pilsztynowej i jej postrzeganiu Imperium Osmańskiego

Katarzyna Zielińska

Horyzonty geograficzne starożytnych turystów greckich

Janusz M. Ślusarczyk

Kultura Wschodu we wspomnieniach polskiej turystki. Ewa Dzieduszycka „Indie i Himalaje”

Aleksandra Kijak-Sawska

 

Filozofia życia i podróży:

 

Filozofia (i) Camino de Santiago w narracjach Marka Kamińskiego o pielgrzymce

Paweł Plichta

Podróż w przestrzeni moralnej turysty kulturowego

Marek Kazimierczak

Nietzscheańska topografia podróży

Dariusz P. Klimczak

Miejski turysta – przyglądając się pustce

Barbara Głyda

 

Kultura współczesna – fotografia, promocja wizerunku, technologia:

 

Samoświadomość turysty kulturowego a wizualność turystycznego świata, powszechność fotografii i ich wpływ na jakość turystycznego przeżywania

Joanna Poczta, Maksym Mariianchuk

Images of Women in Tourist Catalogues in Semiotic Perspective

Magdalena Banaszkiewicz

Zastosowanie beaconów w komunikacji z niepełnosprawnym turystą kulturowym (na przykładzie muzeów miejskich)

Iryna Manczak, Katarzyna Sanak-Kosmowska, Maria Baja

 

„Ja” turysty kulturowego – postrzeganie siebie, samoświadomość

 

Samoświadomość turysty kulturowego a wizualność turystycznego świata, powszechność fotografii i ich wpływ na jakość turystycznego przeżywania

Joanna Poczta, Maksym Mariianchuk

Backpacking w perspektywie odległych miejsc i kultur poznawanego świata oraz siebie

Agata Wiza

 

Źródło: opracowanie własne KBG

 

 4. Kierunki pożądanych badań i zachęta dla autorów

Kuratorka niniejszej kolekcji pozwoliła sobie przed kilkoma laty na poniższe stwierdzenie: „Turyści kulturowi to silna i ważna współcześnie grupa turystów, także w Polsce. Jednak aby mogli oni dalej rozwijać swe podróżnicze pasje, to rynek turystyczny musi poznać ich specyfikę, potrzeby, zainteresowania, profile oraz zacząć odróżniać ich od turystów pseudokulturowych, którzy są grupą znacznie liczniejszą. Nie można także nadal ślepo przekładać specyfiki turystów z jednego rynku turystyki na inny i uznawać, że wzorce kulturowe turystów są niezmienne (tak jak nie jest niezmienny świat, w którym żyją i podróżują). Dlatego ważne jest nieustanne prowadzenie badań z tej tematyki” [Buczkowska 2014]. Słowa te, jak się okazuje, nieustannie są aktualne i ważne, a zintensyfikowanie badań nad turystami kulturowymi pozwoli może pozwoli nam odpowiedzieć m.in. na pytania: Jak będzie ewoluowała postać turysty kulturowego, kim jest a kim będzie za pięć, dziesięć, dwadzieścia lat?

  Odnosząc się do zarysowanego obszaru dyscyplin naukowych w obrębie zagadnień dotyczących turystów kulturowych oraz na podstawie powyższego opisu Kolekcji i wskazanych dużych braków w zakresie badań empirycznych potrzebne są wszelkiego rodzaju teksty, w których turysta kulturowy będzie głównym „bohaterem”. Jest to ważne przede wszystkim dlatego, że jak powiedział kiedyś Wojciech J. Cynarski [2012]: „by dzisiejszą turystykę (w tym kulturową) zrozumieć, konieczne jest, aby badać ją jako fenomen ludzki, społeczny i kulturowy”, przez co „człowiek (turysta, podróżnik) powinien zawsze pozostawać w centrum naszej uwagi”. Koniecznym jest więc jeszcze bardziej wzbogacić naszą wiedzę z tak ważnego tematu. W związku z powyższym przygotowywane do „Turystyki Kulturowej” teksty o turystach kulturowych powinno się konstruować i kreować różnorako. Stąd też mogą one:

1)      być prezentowane z perspektywy różnych dyscyplin naukowych;

2)     opierać się zarówno o badania antropologiczne (jakościowe), jak i wszelkie ilościowe;

3)     wykorzystywać studia przypadku, jak również być prezentowane w ujęciu monograficznym;

4)     traktować o turystach kulturowych w ujęciu ogólnym, jak również (i te teksty są szczególnie pożądane) dotyczyć wybranych grup turystów kulturowych, w tym:

- rodzin,

- seniorów,

- dzieci i młodzieży z różnych grup wiekowych,

- turystów z niepełnosprawnościami,

- turystów z wybranych grup zawodowych czy społecznych,

- turystów wybranych narodowości czy etniczności,

- miłośników wybranych form turystyki kulturowej;

5)     dotyczyć turystycznych zachowań, potrzeb, motywacji, wiedzy i/lub innych aspektów ludzkiej natury w odniesieniu do turystów kulturowych;

6)     odnosić się do różnych poziomów zaawansowania w byciu i stawaniu się turystą kulturowym, jak również być poświęcone turystom pseudokulturowym;

7)     dotyczyć współczesności, jak i sięgać do wybranych okresów z historii ludzkości.

     Lista zagadnień szczegółowych jest otwarta na jeszcze inne propozycje piszących. Redakcja zaprasza badaczy, praktyków i innych potencjalnych autorów do składania tekstów do publikacji w „Turystyce Kulturowej”.                 

 

Bibliografia (tekstów zewnętrznych)

Ashworth, G., Tunbridge, J., 1990, The tourist-historic city, Londyn: Belhaven.

Awedyk M., 2009, Pozaeuropejska turystyka poznawcza mieszkańców Polski w aspekcie przemian ustrojowych, Wyd. Bogucki, Poznań

Banaszkiewicz M., 2012, Dialog międzykulturowy w turystyce. Przypadek polsko-rosyjski, Wyd. UJ, Kraków

Banaszkiewicz M., 2012, Gnieźnieńskie Forum Ekspertów Turystyki Kulturowej – Pytanie 29: Samoświadomość turysty kulturowego, nr 4, www.turystykakulturowa.org, PDF, ss. 96-101.

Banaszkiewicz M., 2018, Turystyka w miejscach kłopotliwego dziedzictwa, Wyd. UJ, Kraków

Buczkowska K., 2008, Turystyka kulturowa – przewodnik metodyczny, Wyd. AWF, Poznań

Buczkowska K., 2014, Portret współczesnego turysty kulturowego, Wyd. AWF, Poznań

Buczkowska K., Mikos v. Rohrscheidt A. (red.), 2009, Współczesne formy turystyki kulturowej, Wyd. AWF, Poznań

Buczkowska-Gołąbek K., Dominik P., Kociszewski P. 2018, Kulinaria jako wizytówka regionów turystycznych, AFiB Vistula i SGTiR, Warszawa

Bywater M., 1993, The Market for Cultural Tourism in Europe, „Travel and Tourists Analyst”, nr 6, ss. 30-46.

Chen G., Huang S., 2018, Understanding Chinese cultural tourists: typology and profile, “Journal of Travel & Tourism Marketing”, nr 35:2, ss. 162-177, doi: 10.1080/10548408.2017.1350253

Cynarski W.J., 2012, Podróżnik kulturowy w badaniach jakościowych grupy Wila Munstersa [w:] Kazimierczak M. (red.), Jakość życia w kulturowych przestrzeniach podróżowania, Wyd. AWF, Poznań, ss. 139-147.

du Cros H., McKercher B., 2015, Cultural Tourism, Wyd. II, Wyd. Routledge, Londyn-Nowy Jork 

Duda A., 2020, Turysta wobec porzuconego dziedzictwa Czarnobylskiej Strefy Wykluczenia, Tow. Wyd. „Historia Iagellonica”, Kraków

Getz D., Robinson R., Andersson T., Vujicic S., 2014, Foodies & Food Tourism, Wyd. Goodfellow Publishers Ltd, Oxford

Horolets A., 2013, Rosja w tekście i w doświadczeniu. Analiza współczesnych polskich relacji z podróży, Nomos, Kraków

Hughes H., 2003, Arts, Entertainment and Tourism, Buttleworth-Heinemann, Oksford-Burlington.

http://www.atlas-euro.org/home.aspx, data dostępu: styczeń 2021 r.

https://www.tandfonline.com/, data dostępu: styczeń 2021 r.

Isaak R., 2008, Understanding the Behaviour of Cultural Tourists. Towards a Classification of Dutch Cultural Tourists, NHTV International Higher Education Breda

Jędrysiak T., 2008, Turystyka kulturowa, PWE, Warszawa

Jędrysiak T., Mikos v. Roschscheidt,A., 2011, Militarna turystyka kulturowa, PWE, Warszawa

Kazimierczak M. (red.), 2008, W kręgu humanistycznej refleksji nad turystyką kulturową, Wyd. AWF, Poznań

Kazimierczak M. (red.), 2010, Współczesne podróże kulturowe, Wyd. AWF, Poznań

Kazimierczak M. (red.), 2012, Jakość życia w kulturowych przestrzeniach podróżowania, Wyd. AWF, Poznań

Kazimierczak M. (red.), 2014, Etyczny wymiar podróży kulturowych, Wyd. AWF, Poznań

Kazimierczak M. (red.), 2016, Inspiracje sportem w turystyce kulturowej, Wyd. AWF, Poznań

Kołodziejczyk A., 1979, Rola elementów kultury w turystyce, Instytut Turystyki w Warszawie

Kowalczyk A. (red.), Turystyka kulturowa. Spojrzenie geograficzne, Wyd. UW, Warszawa

Krakowiak B., Stasiak A. (red.), 2014, Kultura i turystyka – w kręgu wydarzeń, ROTWŁ, Łódź

Krakowiak B., Stasiak A.(red.), 2015, Kultura i turystyka – wokół wspólnego stołu, ROTWŁ, Łódź

Krakowiak B., Stasiak A., Włodarczyk B. (red.), 2013, Kultura i turystyka: miejsca spotkań, ROTWŁ, Łódź

Kroplewski Z., Panasiuk A., 2010, Turystyka religijna, Rozprawy i Studia Turystyczne Uniwersytetu Szczecińskiego, nr 765

Kroplewski Z., Panasiuk A., 2011a, Turystyka religijna. Zagadnienia interdyscyplinarne, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego nr 647: Ekonomiczne Problemy Usług, nr 65

Kroplewski Z., Panasiuk A., 2011b, Turystyka religijna. Atrakcje turystyki religijnej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego nr 648: Ekonomiczne Problemy Usług, nr 66

Madurowicz M., 2008, Turysta wątpliwy [w:] Kowalczyk A. (red.), Turystyka kulturowa. Spojrzenie geograficzne, Wyd. UW, Warszawa, ss. 59-84.

McKercher, B., 2002, Towards a classification of cultural tourists, “International Journal of Tourism Research”, nr 4(1), ss.  29-38, doi:10.1080/1743873X.2016.1208205

McKercher, B., 2020, Cultural tourism market: a perspective paper, “Tourism Review”, Vol. 75, nr 1, ss. 126-129, doi:10.1108/TR-03-2019-0096

Mikos v. Rohrscheidt A., 2008, Turystyka kulturowa. Fenomen, potencjał, perspektywy, GWSHM Gniezno

Mikos v. Rohrscheidt A., 2010, wyd. II, Turystyka kulturowa: fenomen, potencjał, perspektywy, GWSHM, Gniezno

Mikos v. Rohrscheidt, 2013, Szlak Piastowski w przebudowie. Struktura, zarządzanie, oferta kulturowo-turystyczna, Wyd. „Proksenia”, Kraków

Mikos von Rohrscheidt A. (red.), 2011, Obcy w Poznaniu. Historyczna metropolia jako ośrodek turystyki kulturowej, KulTour.pl Poznań/Wyd. Proksenia, Poznań-Kraków

Mokras-Grabowska J., Latosińska J. (red.), 2016, Kultura i turystyka. Sacrum i Profanum. Regionalna Organizacja Turystyczna Województwa Łódzkiego, Łódź

Nahrstedt, W., 1997, Der Kulturtourismus, Universität Hagen

Niemczyk A., 2012, Zróżnicowanie zachowań konsumentów na rynku turystyki kulturowej, Wyd. UE, Kraków

Pröbstle Y., 2014, Kulturtouristen. Eine Typologie, Springer VS, Wiesbaden

Richards G., 1996. Production and consumption of European cultural tourism “Annals of Tourism Research”, nr 23(2), ss. 261-283, doi:10.1016/0160-7383(95)00063-1

Richards G., 2010, The Traditional Quantitative Approach. Surveying Cultural Tourists: Lessons from the ATLAS Cultural Tourism Research Project [w:] Richards G., Munsters W., Cultural Tourism Research Methods, Wyd. CABI, Oxfordshire-Cambridge, ss. 13-32

Richards G., 2019, ATLAS Cultural Tourism Bibliography 2019, ATLAS, pdf

Różycki P., 2016, Turystyka a pielgrzymowanie, Wyd. WAM, Kraków

Silberberg, T., 1995, Cultural tourism and business opportunities for museums and heritage sites, “Tourism Management”, nr 16(5), ss. 361-365, doi:10.1016/0261-5177(95)00039-Q

Smith M. K., 2009, Issues in Cultural Tourism Studies, Wyd. Routledge, Nowy Jork-Londyn.

Smith M., Richards G. (red.), 2013, The Routledge Handbook of Cultural Tourism, Wyd. Routledge, Nowy Jork-Londyn

Stasiak A. (red.), 2006, Kultura i turystyka, razem czy oddzielnie?, WSTiH w Łodzi

Stasiak A. (red.), 2008, Kultura i turystyka, razem, ale jak?, WSTiH w Łodzi

Stasiak A. (red.), 2009, Kultura i turystyka: wspólnie zyskać!, WSTH w Łodzi

Stebbins, R. A., 1996, Cultural tourism as serious leisure, “Annals of Tourism Research”, nr 23(4), ss. 948-950, doi:10.1016/0160-7383(96)00028-X

Tanaś S, 2008, Przestrzeń turystyczna cmentarzy, Wyd. UŁ, Łódź

Włodarczyk B., Krakowiak B., (red.), 2012, Kultura i turystyka: wspólne korzenie, ROTWŁ, Łódź

Włodarczyk B., Krakowiak B., Latosińska J. (red.), 2011, Kultura i turystyka: wspólna droga, ROTWŁ, Łódź

Woźniczko M., Jędrysiak T., Orłowski D., 2015, Turystyka kulinarna, PWE, Warszawa

Wyszowska I., Jędrysiak T., 2017, Turystyka muzealna, PWE, Warszawa